گیجاله gijale/گیجیک gijik

ئی کلمه ئان گیلکی دوتته گویشان ˇ مئن «فرش،لچیک و... حاشیه ؤ طره»
ره بکار شون... چون «گیج» هردوتته دل دره شئه گوتن «اله» ؤ «ک»
پسوند هیسن... اما «گیج» ˇ معنی چی هیسه؟ خورتاوی دیلمی گویش ˇ مئن
«وژم vazhm» دره که «ویراشینئه مۋ» ره بکارشو که خورخؤسی گیله مردی
مئن «غوشم qushm» ˇ معادل هیسه... تهرانی فارسی مئن «وز vez»،
«تیر ئابؤ مۋ» معنی دهه، سورانی کوردی مئن «غژ qezh»، «مۋ»
معنی دهه یؤ بعضی ایرانی زوانان ˇ مئن «مۋ ، دراز ˇ مۋ» واسر
«گیس gis» بکار شو... بعضی زوانان ˇ دل نی «گژگن gazhgen»،
«وژم ؤ غوشم» ˇ معنی همرا استفاده بو...ایرانی زوانان ˇ دل «و>گ-غ)»
ؤ «چ-ژ>ج>ز-س» دگردشان داب هیسه ؤ این ˇ سر شئه گوتن جؤؤری
کلمه ئان کسن' مرتبط هیسن ؤ احتمالا «مۋ»' ربط بداره ؤ گیجیک ؤ گیجاله
معنی' «کوتا مۋ/کوچ ˇ مۋ» فرض گودن... اوستایی زوان ˇ مئن مۋ واسر
«ورسه varasa» ثبت بؤبه. یته دئه کلمه دأریم که ظاهر ؤ معنی ایشان'
نزیک هیسه: «کچ kach=ابریشم»؛ شاید هین نی جؤؤری واجه ئانی همبونه ببو!

گیجاله gijale/گیجیک gijik

ئی کلمه ئان گیلکی دوتته گویشان ˇ مئن «فرش،لچیک و... حاشیه ؤ طره»
ره بکار شون... چون «گیج» هردوتته دل دره شئه گوتن «اله» ؤ «ک»
پسوند هیسن...
اما «گیج» ˇ معنی چی هیسه؟
خورتاوی دیلمی گویش ˇ مئن «وژم vazhm» دره که «ویراشینئه مۋ»
ره بکارشو که خورخؤسی گیله مردی مئن «غوشم qushm» ˇ معادل هیسه...
تهرانی فارسی مئن «وز vez»، «تیر ئابؤ مۋ» معنی دهه، سورانی کوردی
مئن «غژ qezh»، «مۋ» معنی دهه یؤ بعضی ایرانی زوانان ˇ مئن
«مۋ ، دراز ˇ مۋ» واسر «گیس gis» بکار شو...
ب...عضی زوانان ˇ دل نی «گژگن gazhgen»، «وژم ؤ غوشم» ˇ معنی
همرا استفاده بو...ایرانی زوانان ˇ دل «و>گ-غ)» ؤ «چ-ژ>ج>ز-س»
دگردشان داب هیسه ؤ این ˇ سر شئه گوتن جؤؤری کلمه ئان کسن' مرتبط هیسن
ؤ احتمالا «مۋ»' ربط بداره ؤ گیجیک ؤ گیجاله معنی' «کوتا مۋ/کوچ ˇ مۋ»
فرض گودن...
اوستایی زوان ˇ مئن مۋ واسر «ورسه varasa» ثبت بؤبه.
یته دئه کلمه دأریم که ظاهر ؤ معنی ایشان' نزیک هیسه: «کچ kach=ابریشم»؛
شاید هین نی جؤؤری واجه ئانی همبونه ببو!

بر-در

در زبان گیلکی واژه های «بر bar» و «در dar» در گویشهای مختلف وجود دارد
که معادل «در dar» در زبان فارسی و «دؤر door» در زبان انگلیسی است.
همانطور که از شباهت ظاهری کلمات در زبانهای یاد شده پیداست،
این کلمات هم ریشه اند...این کلمه در زبان هخامنشی به صورت «duvara»،
در سانسکریت به صورت «dvárah»، در پهلوی اشکانی «bar» و
در پهلوی ساسانی به صورت «dar» ثبت شده است...
زبانشناسان با تطبیق و مقایسه زبانها صورت هندی اروپایی اولیه این
کلمه را به صورت «dhwer» بازسازی کرده اند...
اگر فرض کنیم صورت سانسکریت  صورت اولیه هندی-ایرانی این کلمه است
می توانیم از خوشه صامت «dv» که در ابتدای کلمه آمده می توانیم کلمه های
«بر» و «در» را در گویشهای مختلف زبان گیلکی توجیه کنیم که در هر کدام
یکی از صامت های خوشه صامت باقی مانده و در «بر» تبدیل
«و>ب» را شاهد هستیم... که این خود می تواند یکی از نشانه های
تکامل و استقلال زبان گیلکی از دوران باستان باشد... در زبان گیلکی
واژه های زیر می توانند به "بر" مربوط باشند:
1- آوبر avbar = دریچه آبی که در شالیزار آب را از یک قطعه زمین
به قطعه دیگر می رساند ( آو+بر (تحت اللفظی)= در ِ آب)
2-بره bare =معنی اول: تله ای برای گرفتن کبک شامل دو تکه تخته که
دقیقا مانند در عمل میکند و پس از قرار گرفتن پرنده روی آن باز شده،
حیوان درون آن می افتد ؤ دوباره بسته می شود. معنی دوم: محلی تنگی
که احشام را برای دوشیدن شیرشان از آن رد میکنند. (بر+ه (احتمالا بازمانده
پسوند ایرانی باستان "اکا" که اسم ساز است)).
3- بلته balate= دروازه کوچک ورودی خانه های قدیم یا باغها ...
به نظر می رسد از بل (صورت تحول یافته بر)+ته ( معادل "چه" یا "که"
پسوند تصغیر یا شاید اسم ساز "اکا" ) ساخته شده باشد.
اگر به ذهن شما هم چیزی شبیه اینها با معنی نزدیک می رسد لطفا آن را ذکر کنید.
--------------------------------------------------------------------
دو مثال از کاربرد مجرد کلمه «بر» در گویش دیلمی شرقی از زبان گیلکی:
بر' دزن بدار خؤنه نچئه / فارسی: در را ببند تا خانه سرد نشود
هما دکین بر' زلفین بزئی؟/ فارسی:  در هنگام آمدن چفت در را بستی؟

دوز duz!

واژه گیلکی «دوز duz» معادل «دزد dozd» در زبان فارسی است.
از زبانهای قدیمی ایرانی در زبان پهلوی به شکل duz و گاهی duzd آمده است...
در گویش دیلمی غربی از زبان گیلکی فعلی وجود دارد که از نظر صورت و
معنی به این واژه نزدیک است. در گویش مذکور مصدر «دوشتن devashtan»
به معنی «ربودن/قاپیدن» وجود دارد که امر آن می شود «دوز devaz» ..
حداقل در گویش گیله مردی مرکزی مصدر «دوزانئن duzane'n» به
معنی «دزدیدن» وجود دارد که می تواند صورت متعدی فعل دوشتن باشد؛
قیاس کنید با وؤشتن ؤ وؤزانئن..تبدیل حرف "v" به "u" را می توان در
تفاوت "وسادن/اوسادن" مشاهده کرد... با توجه به شکل و معنی کلمه می توان
احتمال داد که این فعل پشوندی با افعال گیلکی
«وَشتن (وز)=رقصیدن / وؤشتن (وؤز)=پریدن / واوؤشتن (واوؤز)=
رها شدن/ فؤؤشتن (فؤؤز)=نوعی فرار کردن / جیویشتن (جیویز)=فرار کردن»
مرتبط بوده و از ریشه باستانی vaz به معنی حرکت کردن و پریدن و.. باشد
که با عمل قاپیدن و دزدیدن تناسب دارد.. با توجه به تفاسیر فوق به نظر
می رسد "د" آخر در واژه دزد فارسی و duzd پهلوی صورت
جدید بوده و اصالت دوز duz بیشتر باشد.

مائاری زوان

تو هیسی عسل گوده، تو هیسی زمات ˇ رازه امره
مره اندی شیرینی که خوش ئادان امی دیما مائاران خو عزیز ˇ زاکان ˇ دیم ˇ سر'
تو بداری می گوتن هچی هیسه ، می جی بهتر بون ˇ روج یاده تره
فچمانئه نتونس اسأ تره، دئباری شورش ؤ کولاکان عبث
ایسه نی هیته هیسه، دَله وا هچی خؤر' پا کوتونه، تی بلا وا بگنه امی سر'...
تو دبو تا که دبیم تو بزیو تا بزیویم، دؤنی آخر تو هیسی زمات ˇرازه امره
تا ایسه بی بونه دار' کی بدئه؟ اونˇ خال ˇ ولگ ؤ بار' کی بدئه؟
آها جان... بونه شرطه همیشک اگرن پورسی چره؟
بشکهه چون که اگر کارسنه جی، چندته خال ˇ ژگره
بونه ساجه یه گرش دئه اوشان' دبؤن ˇ جی
خور سو وا دتاوه، بشکسئه خالکان ˇ ساتن ˇ ره
چندگا خور' امره لا ودئه بؤن، امره تأریکی دل بداشته بؤن
ایسه همباره چمالیم دکته لس لسه دئه شناسیم امی زر'
شیون ˇ ئی گب ددار یاد هئه مره:
«سبزعلی سبز ئاکونه تی دامن'
گول علی گول تاودئه تی گردن'
شیرعلی وجاورئه تی دوشمن'»
آها جان...تو هیسی زمات ˇ رازه امره
--------------------------------
مائاری زوانی جیهانی روج شمره موبارک ببون
--------------------------------
بعضی واژاکانی فارسی واگردان:
رازه=هدیه، سوغات/ دیما=دیار /دَله=هرزه
کارسنه= حادثه ِبد/همباره=یواش/چمالیم=گرگ و میش

ورزا - وراز

گیلکی زوان ˇ مئن «ورزا vƏrza»، گاوی هیسه که زیمی شۋم زئن ره استفاده بو.
«وراز vƏraz» نی هو «خوک/فی/خی» هیسه که فارسی زوان ˇ مئن
«گراز goraz» اون ˇ معادل هیسه ( فارسی مئن و>گ تبدیل بؤبه)...
ایران ˇ دئباری زوانان ˇ مئن «vƏrƏz» ، «کار گودن، ورزگری گودن،
زیمی کاشتن» معنی دهه ...
هئی ورزگری (برزگری)/ورزگر (برزگر) نی هئی بونه جی
هیسه که هندی اروپایی اولیه مئن « werg-» واساته بو که
اون ˇ معنی «انجام دئان ؤ کار گودن» هیسه ( اینگیلیسی مئن
  workِهمرا همبونه هیسه) ...
ورزا مئنی «ا» نی گیلکی مئن فاعلی/مفعولی پسوند هیسه.
مثلا ئی واژاکان ˇ مئن:
وینا= کسی که ینه - فاعلی ( گیلکی تبری متون ˇ مئن ثبت بؤبه) 
کارا=زیمی که بکاشته بؤبه – مفعولی ( دیلمی شرقی گویش)... 
پس ورزا=حیوانی که زیمی' کاره...
ورزا تکلیف که مألمه؛اما وراز چه ربطی تونه ئی مفهوم' بداره؟
ئی پورسش ˇ آوج' وا وراز ˇ کردکار ˇ مئن یاتن... ئی جؤنور،
غذا یاتن ˇ ره، خو دوتته بیل ˇ جی زیمی' کنه ؤ اون ˇ بکنده جا
ایته وامؤن دهه که یه نفر اون' شۋم بزئه! «ا» ی که ئی واژه
مئن دره نی میانوند هیسه که بونه جی اسم چاکونه...
گیلکی گویشان مئن «خوک/فی/خی» نی وراز ˇ ره بکار شو که «فی»
جی شئه احتمال دئن اینگیلیسی مئن pig ˇ همرا همریشه ببو...
جالبه که pig بونه نی، اولیه هندی اروپایی مئن perk واساجی بؤبه
ؤ اون ˇ معنی نی «کندن ؤ حفاری گودن» هیسه؛ هو کاری که
اون ˇ واسر این ˇ نام' وراز بؤگوتئن!!

مصوت «ۋ ü»

در برخی از گویشهای زبان گیلکی (حداقل گویش گیله مردی شرقی و دیلمی شرقی) آوایی وجود دارد که صدایی بین «او u» و «ای i» می دهد. شبیه این مصوت در بعضی از زبانهای دیگر هم وجود دارد؛ مثلا در گویش کلهری از زبان کوردی، زبان ترکی و... در آوانویسی برای نشان دادن این حرف از  «ü» یا «ū» استفاده می شود و می توان در رسم الخط عربی از علامت «ۋ» برای نشان دادن این حرف بهره گرفت...اکثر واژه هایی که با این حرف در گویش های گیله مردی و دیلمی شرقی وجود دارند در گویشهای دیگر زبان گیلکی به «اوu» و «ایi» تبدیل می شوند که از این رو می توان حدس زد در دوره های پیشین زبان گیلکی این آوا در تمام گویشهای گیلکی وجود داشته و در گیلکی نو در برخی از گویشها به «ای» و برخی دیگر به «او» تبدیل شده است.
بر این اساس مشخصا در گویش های تبری مرکزی و شرقی این آوا به «ای» (و گاهی کسره) و در گویشهای گیله مردی مرکزی و غربی و همینطور تبری غربی به «او» تبدیل شده است...البته این قاعده در اکثر موارد وجود دارد و گاهی نیز در گویشهای مذکور آواها تغییر میکنند که این نیز می تواند دلیل دیگری بر صحت تحول از آوای قدیمی تر در تمام گویشها باشد..در ادامه چند واژه از سه گویش گیلکی شاهد آورده می شود:

دیلمی شرقی/گیله مردی مرکزی/تبری مرکزی

دۋر/دور/دیر (در فارسی:دور)
انگۋر/انگور/انگیر (در فارسی: انگور)
بۋر/بور/بیر (در فارسی: خاکستر)
هلۋ-هلی/خالی/هلی (در فارسی: گوجه سبز)
انگۋشت/انگوشت/انگیس (در فارسی:انگشت)
تۋک/توک/تِک (در فارسی: نوک)
خوک/خوک/خی (در فارسی:خوک)
دۋ/دود/دی (در فارسی:دود)

پیشوند در گیلکی تبری

در کتاب «متون طبری» دکتر حبیب برجیان که در آن به متون قدیمی
گویشهای مازندرانی ِزبان گیلکی پرداخته شده است،به پیشوند های
فعلی « د،در،وا،ور،ها،هو» اشاره شده است. در برخی دیگر ازگویشهای
زنده گیلکی معادل پیشوندهای یاد شده در کتاب مذکور به این صورت
وجود دارد: «دَ،دو،دؤ» معادل «د» ، «در» معادل «در»، «وا،وأ»
معادل «وا» ،«و، او» معادل «ور»، «فا-فأ-ها-هَ» معادل «ها» و
«فَ،فی،فو،هو،هَ» معادل «هو» ...
امروزه در گویش تبری شرقی و مرکزی از زبان گیلکی کاربرد
پیشوندها کمی کمرنگ تر شده است و پیشوندهای  "هو"،"وا" و "ور" 
مشاهده نمی شود و به جای آنها افعال پیشوندی دیگر یا فعل ساده بکار
میرود که می توان در طی یک بازیابی مانند گذشته برای مفاهیم مختلف
نزدیک به هم، از آنها بهره گرفت... همچنین در حالت مضارع اخباری
افعال و صورت منفی (ماضی و مضارع) در گویشهای یاد شده اکثرا پیشوند حذف میشود و صورت مضارع یا منفی مانند فعل ساده به کار می رود.
مثال:
مصدر: دکتن (=در چیزی افتادن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دکتمه (افتادم) - منفی: نکتمه (نیافتادم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: کفممه (می افتم)- منفی: نکفممه (نمی افتم)
گاهی  صورت مضارع و منفی پیشوند را در خود حفظ می کند.
مثال:
مصدر: دیین(=در چیزی/جایی بودن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دئیمه (بودم) -منفی دنیبیمه (نبودم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: درمه (هستم،می باشم) - منفی :دنیمه(نیستم-نمی باشم)
---------------------------------------

قیاس کنید با:
گویش دیلمی شرقی:
مصدر: دکتن (=در چیزی افتادن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دکتم (افتادم) - منفی: نکتم (نیافتادم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: دکهم (می افتم)- منفی: دنکئم (نمی افتم)

مصدر: دبؤن(=در چیزی/جایی بودن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دبؤم (بودم) -منفی دنئبؤم (نبودم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: درم (هستم،می باشم) - منفی :دنئم(نیستم-نمی باشم)

گویش گیله مردی غربی:
مصدر: دکفتن (=در چیزی افتادن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دکفتم (افتادم) - منفی: دنکفتم (نیافتادم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: دکفم (می افتم)- منفی: دنکفم (نمی افتم)

مصدر: دوبؤن(=در چیزی/جایی بودن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دوبوم (بودم) -منفی دینَبوم (نبودم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: درم (هستم،می باشم) - منفی :دئنیئم(نیستم-نمی باشم)

مؤرغانه

هوته که دؤنین گیلکی مئنی «مؤرغانه-مرغنه»، فارسی مئن
«تخم (پرنده)» ؤ اینگیلسی مئن egg معنی دهه.گیلکی مئن ئی ترکیبان،
مؤرغانه همرا بکار شو:
غاز مؤرغانه، زرج مؤرغانه، بیلی مؤرغانه و... ؤ ئی مؤضوع تمام
مؤرغان ِ ره صدق کونه ..گاگلف امی هم زوانان ئی خیال همرا که «مؤرغ»
هو «کرک» هیسه خیال کونن که ئی کلمه اشتباهی دئباخی مؤرغان ِره
بکار شو یؤ ئی مسئله' طنز همرا ایته گؤن: «تخم مرغ اردک، تخم مرغ غاز و...»
هوته که دؤنین هسایی فارسی مئن کرک' گؤن «مرغ» ... چون
«کرک مؤرغانه» ویشتر داب هیسه ؤ اکثرا اگر «مؤرغانه» بؤگوته ببون
مردوم ِ ویر، نویرسئه بؤر شو «کرک» ِطرف ئی مؤضوع باعث بؤبه
ئی تصور مردوم ِمئنا شکل بگیره که بیلی مؤرغانه، ملجه مؤرغانه و...
دوروست نیه؛اما واقعیت مئن، گیلکی دلی «مؤرغ» هسایی فارسی مئن،
«پرنده» مفهوم' رسأنه نا «کرک» ِمفهوم' ! پیشتر ِفارسی مئن نی هئی
مفهوم دبؤ که ئی ضرب المثل جی موضوع روشن ئابو :
مرغای آسمون به حالت گریه کنند (= آسمانی مؤرغان تی واسر بورمه بکونن)
هوته که دؤنین کرک وؤشته نتونه تا آسمان مئن دبو پس منظور مؤرغ
جی هو گیلکی مؤرغ ِ مفهوم' فهمسئه شئه..ئی فارسی کلمه ئان جی نی
ئی مسئله' ویشتر درک گودئه شئه: «مرغابی/مرغ دریایی»...
دئباری ایرانی زوانان ِمئن نی "maraqa (اوستایی) -
murq (پهلوی اشکانی)- murv (پهلوی ساسانی)" مؤرغ معنی دهه یؤ
kahrka (اوستایی) - kark/karg (پهلوی) مئن کرک ِره بکار شؤ ...
مؤرغانه' شئه ایته واشکاتن:
مؤرغ+انه ( = ئو چی که مؤرغ نهه - مؤرغی بنئه ئار-مؤرغی بنئه چی) ..
یا ایته: مؤرغان+ه ( = ئو چی که مؤرغان' ربط پیدا کونه)
«تخم» واسر گیلکی مئن غیر مؤرغان ِره «اشپل،تۋم،تیم،توم »
بکار شو مثلا: ماهی اشپل/ماهی تیم

ماضی صرفان گیلکی زوان ِمئن

*گیلکی مئن ماضی ساده ایته بساته بو:
ب+بؤگذشته بونه+شناسه
مثال: مصدر خؤفتن/خؤتن/بختن
 بؤگذشته بونه: خؤفت/خؤت/خت
ماضی ساده اول شخص مفرد:
بؤخؤفتم/بؤخؤتم/بختم
*گیلکی مئن ماضی استمراری ایته بساته بو:
بؤگذشته بونه+شناسه
مصدر خؤفتن/خؤتن/بختن
ماضی استمراری اول شخص مفرد:
خؤفتیم/خؤفتمه/خؤتم/ختمه
*گیلکی مئن ماضی بعید ایته بساته بو:
ب+بوگذشته بونه(+ه)+بؤؤن/بیین ِ صرف گودن (تکیه
اولین «ب» سر دره)
ماضی بعید اول شخص مفرد:
بؤخؤفته بوم/ بؤخؤته بوم/ بخت(ه) بیمه
*گیلکی گویشان مختلف مئن ماضی مستمر ایجور بساته بو:
1- کرا+ماضی استمراری (کرا خؤفتم)
2- کرا+مصدر+ صرف فعل دبؤن (کرا خؤفتن دبوم)
3-مصدر+ صرف فعل دبؤن (خؤفتن دبوم)
4-صفت مفعولی+صرف فعل دربؤن (خؤته درِبوم)
5-صفت مفعولی+ صرف فعل دبؤن (خؤته دبؤم)
6-بؤگذشته بونه+صرف فعل دبان (خؤت دبام)
7- صرف فعل دیین+ماضی استمراری (دیمه ختمه)
8-د+ماضی استمراری (دختمه)
*گیلکی مئن ماضی التزامی ایته بساته بو:
ب+بؤگذشته بونه+ه+صرف فعل بؤؤن/بیین (تکیه
بؤؤن/بیین ِ «ب» سر دره)
ماضی التزامی اول شخص مفرد:
(اگر): بؤخؤفته بیم/بؤخؤته بوم/بخت(ه) بوئم
*گیلکی مئن ماضی نقلی ایته بساته بو:
ب+بؤگذشته بونه+شناسه (تکیه یا "ب" سر یا بونه
آخرین حرف سر)
ماضی نقلی اول شخص مفرد:
بؤخؤفتمه/بؤخؤتئم/بَختمه
-------------------------
ایشان ِره وا نام بیاجیم:
*گیلکی مئن یته ماضی دره که فارسی مئن
ماضی نقلی/بعید ترجمه بو:
ب+بؤگذشته بونه(+ه)+دا(ر)+شناسه
ماضی (؟؟؟؟) اول شخص مفرد:
بؤخؤفته دارمه/بؤخؤته دأرم/بؤخؤته دأنم/بخت(ه) دارمه
*گیلکی مئن یته ماضی دره که ماضی بعید
ترجمه بو (خیلی بعید/ابعد):
ب+بؤگذشته بونه(+ه)داشت+شناسه
ماضی (؟؟؟؟) اول شخص مفرد:
بؤخؤفته داشتیم/بؤخؤته داشتم/بخت(ه) داشتمه
----------------------
*یته زمان خاص گیلکی مئنا گویشان ِدل (تبری غربی،
گیله مردی شرقی،دیلمی شرقی) بکار شو که دئباخی
گویشان ِدل دننه؛دئباخی گویشان ئی زمان ِجا،
ماضی استمراری جی استفاده کونن (گیله مردی شرقی
و تبری غربی مئن نی گاگلف ئی ساخت ِجی ماضی
استمراری واسر استفاده کونن)
ماضی تمنایی:
«جمله شرط »+صفت مفعولی+نئا+بؤؤن ِصرف گودن
مو اگر دؤنسی تو نیانی ،شؤ نابؤم
فارسی:من اگر می دانستم تو نمی آیی می رفتم

نماشون/نماشان/نماشت ِسر/شانسر

گیلکی گویشان ِمئن:
نماشون nemashun / نماشان nemashan
نماشت ِ سر nemashtesar/ شانسر shansar
فارسی(عربی)=غروب
«نما» یته دئه گیلکی واژه مئن دره؛ نماخال= بیجاری هیسه
که پئیز ؤ زمؤستان اون' آو دکونن ؤ اون ِدل بیلی(=سیکا)
دأرن ؤ خوتکه ئان ؤ هوایی مورغان خیال کونن اویه سل ؤ آومندان
هیسه ؤ هم نوعان ِ دئن ِجی اوشان  ِاعتماد جلب بو یؤ بنیشته
پسی شکار بونن.
هنده گیلکی بعضی گویشان ِمئن "نمود دأشتن" معنی "نشان
دئن ؤ جلوه گودن" دهه... فارسی مئن نی "نَمایان،
نمودن (=نشان دادن) و.." گیلکی واژاکان ِهمرا همریشه هیسه...
اگر شان/شون ِ معنی' «شو/شب» ؤ «فارسی:شام» ِهمرا
همریشه بگیریم؛شئه نماشون/نماشان '  ایجور معنی گودن:
«زمانی نشان دهه شو شو برسئه/شو ِنمود»...
شانسر نی شئه ایجور سیوا گودن: شان+سر (=شو ِسر)
اما نماشت ِ سر چی؟
گیلکی مئن گاگلف وقتی دوتته صامت «شن»
کسن ِور قرار گیرن، شن>>شت ' تبدیل بو...
مثلا غرب گیلان ِگویش ِ مئن ویشتا vishta /
ایشتاوستن ishtavesten دأریم که دئباخی گیلکی
گویشان ِمئن «وشنا/وشنه» ؤ «اؤشنؤوستن/بشنوسسن»
دره حتی شرق مازندران ِگویش مئن نی «بشنوسسن»'
گا گلف «بشتوئسسن» تلفظ کونن. ئی استدلال ِجی
شئه نماشت ِ سر ِ تحول' ایته حدس بزنیم:
nemashun e sar>>nemashn e sar>>nemasht e sar

دو واژه و یک نکته در مورد نسبتها

در گویش دیلمی شرقی از زبان گیلکی به جز واژه «مائار»
که معادل فارسی آن «مادر/مامان» است، واژه «دادا» نیز
به همین معنی وجود دارد. واژه «دادائه» نیز به معنی
«خواهر بزرگ» در کنار ترکیب «پیلا خاخور» برای این مفهوم
بکار میرود. با توجه به وجود واژه «دادا» به معنی مادر
«دادائه» را می توان تحت الفظی «مادر کوچک/کسی
که جای مادر است» ترجمه کرد که بیانگر جایگاه او
در خانواده می باشد. در زبانهای گیلکی و فارسی
به برادر ِمادر «دایی» گفته می شودمعنی این یکی را
هم می توان «مادری/منسوب به مادر» دانست.
در زبان لری «دای/دایه» و در کوردی «داده/دایه/دالگ»
به معنی مادر بکار می رود. در فارسی هم «دایه»
مفهوم «زنی غیر از مادر که به بچه شیر می دهد»
را به خود گرفته... به نظر می رسد واژه های یاد شده
از ریشه «دا» ایرانی به معنی «شیر دادن» باشند.
------------------------------------------
تقریبا در تمام گویشهای زبان گیلکی، بدون در نظر گرفتن
جنسیت، به فرزند برادر «برارزه/برارزا» و به فرزند خواهر
«خاخورزه/خاخورزا» گفته می شود. اما برای فرزند خواهران
و برادران ِ پدر و مادر، بیشتر صورت های «عاموپسر،عمادتر و...»
کابرد دارد؛ اما با توجه به وجود واژه «ماشل زه» که آن هم
فارغ از جنسیت به معنی «فرزند خاله» بکار می رود
 (ماشل=خاله)، به نظر می رسد صورت های «عاموزه/عاموزا»،«عمازه/عمازا»،«داییزه/داییزا»
با ساختار گیلکی (در قیاس با موارد یاد شده) سازگارتر باشند.
  

حرف اضافه جی/جه / جا

حرف اضافه جی/جه / جا  در گویشهای مختلف زبان
گیلکی ، معادل «از» و «با (به وسیله)» در زبان
فارسی می باشد و بر اساس دستور زبان گیلکی به صورت
زیر در جمله قرار می گیرد:
کویندر ِ جی بومئی؟ (واگردان:از کجا آمده ای؟)
ماشین ِ جی بؤشؤ (واگردان: با (به وسیله) ماشین رفت)
در گویشهای مختلف زبان گیلکی، تحت تأثیر زبان
فارسی گاهی آشفتگی هایی در دستور ایجاد میشود که با
کمی دقت می توان از بروز آن جلوگیری کرد.

 چند نمونه از این آشفتگی ها و صورت های صحیح در گیلکی:
صورت آشفته: کتاب' جه من فگیفت.
فارسی واگردان: کتاب را از من گرفت.
صورت صحیح: کتاب' می جا فگیفت.
توضیح : در جمله آشفته علاوه بر اینکه جای "جه" و "من"
عوض شده، صورت ضمیر ملکی "می" نیز تبدیل به
فاعلی "من" شده است.
----------------------------
صورت آشفته: از کؤره دؤنی
فارسی واگردان: از کجا می دانی
صورت صحیح: کؤره جی دؤنی
-----------------------------
صورت آشفته: از اویه جی هنده وگردسی؟
فارسی واگردان: از آنجا دوباره برگشتی؟
صورت صحیح: اویه جی هنده وگردسی؟
----------------------------
صورت آشفته: یته از می رفیقان  مره بؤگوت.
فارسی واگردان: یکی از رفیق هایم به من گفت.
صورت صحیح: یته می رفیقان مره بؤگؤت.
----------------------------
مورد آخر در کاربرد حرف اضافه «همرا/مره» است
که معادل «با» فارسی در گیلکی کاربرد دارد؛ هرچند
«همرا/مره» در گیلکی هم به مفهوم «همراهی» و هم
به مفهوم «به وسیله» به کار میرود، ولی طبق شواهد
به نظر میرسد مفهوم «به وسیله» در حرف اضافه
«جی/جه/جا» در زبان گیلکی اصیل تر باشد.
مثال برای «همراهی»:
ماکان، مازیار ِ همرا بؤشؤ (یعنی: ماکان با مازیار رفت).
مثال برای «به وسیله»
ورف ِ خؤیه همرا وؤرون.
ورف ِ خؤیه جی وؤرؤن.
(یعنی برف را با پارو ، جابجا کن(پارو کن))
در مثال آخر صورت اول اشتباه نیست ولی همانطور
که گفته شد، صورتی که در آن «جی» بکار رفته اصیل تر است. 

جور دیگر باید دید...

همان طور که می دانید، متاسفانه تا به حال زبان گیلکی بر اساس سیستمی

منظم، حساب شده و فراگیر آموزش داده نشده، و به تبع آن به دلیل احساس

نکردن نیاز برای تدوین آن، پژوهشی کامل در مورد بررسی واژگان و

ساختارهای دستوری موجود در این زبان صورت نگرفته است.

چون پژوهشهای وسیع آکادمیک و رسمی در ایران محدود به زبان

فارسی است، در اکثر موارد، برای معرفی ساختارهای زبان گیلکی،

فقط از ساختار های معادل یا شبیه زبان فارسی استفاده می شود که باعث

تاریک ماندن برخی از ویژگی ها و توانمندی های گویشهای مختلف زبان

گیلکی می شود.

مثلا در کتاب «دستور زبان گیلکی» آقای بخش زاد محمودی که تمرکز

آن بیشتر بر گویش غربی گیلکی است، برای برخی زمانهای تعریف شده

در زبان فارسی برای صرف افعال، در برخی موارد دو یا چند گونه گیلکی

را به صورت  نوع اول، نوع دوم و... از آن زمان خاص، تعریف

شده است که ساختارهای متفاوتی دارند.

مثلا برای زمان ماضی نقلی اول شخص مفرد دو گونه « بؤخؤردمه»

و « بؤخؤرده دأرم» را ماضی نقلی نوع اول و دوم دانسته اند / یا

برای ماضی استمراری اول شخص مفرد، پنج گونه «خؤردمه» ،

«خؤردن دبوم» ،«کرا خؤردمه» ، « کرأ خؤردن دبوم» و

« خؤردنا دبوم» (با ذکر برخی توضیحات) آورده شده است...مشاهده می شود

که در مورد اول هر دو گونه و در مورد دوم حداقل سه گونه، ساختاری

متفاوت دارند که برای برگردان به زبان فارسی ناچاریم تمام آنها را به زمانهای

یاد شده ترجمه کنیم (نقلی:خورده ام/ استمراری: می خوردم) ؛ در حالی

که در همان گویش خاص با تفاوت های ظریفی به کار می روند و منطبق

بر هم نیستند،( دلیلی هم ندارد که در یک گویش خاص از یک زبان چند

نوع ساختار برای یک زمان به کار رود)

به نظر می رسد برای معرفی ساختارهایی این چنینی، بهتر باشد

تعریف ها و نام هایی ساخته شود یا با استفاده از تعاریف چند زبان در

مفاهیم مشابه و مقایسه آنها با گیلکی، اقدام به شناساندن این ساختارها نماییم.

مثالی دیگر:

در گویش کوهستانی شرق گیلان ساختار « بن ماضی+ ه+ بؤر» در فارسی

به صورت قید حالت ترجمه می شود، مثلا « نیشته بؤر گب زئه»

ترجمه به فارسی: «در حالت نشسته حرف می زد / حرف می زد در

حالی که نشسته بود»....اگر شخصی بخواهد این ساختار را در کتابی

معرفی کند ( با این پیش زمینه که همه چیز باید بر اساس زبان فارسی

و در چارچوب آن تعریف شود) اولین چیزی که به ذهنش میرسد،

قید حالت باشد، در واقع قید حالت نامیدن این ساختار تطابقی است

که در ترجمه از زبان مبدا به زبان مقصد و با ملاک قرار دادن زبان

مقصد برای تعریف رخ داده است؛  اگر معیار تعریف زبان عربی بود

می شد این ساختار را «جمله حالیه» (هو ... و هو جالس ) معرفی کرد

و اگر معیار انگلیسی باشد چیزی دیگر.

در واقع این خاصیت ترجمه است که به دنبال معادل ( و نه دقیقا همان

ساختار) در زبان مقصد می گردد؛ به نظر می رسد ملاک قرار دادن

معادلهای زبان مقصد برای معرفی و نام نهادن بر ساختارهای زبان

مبدا کار درستی نباشد.

زاک ˇ شعر (شعر کودک)

 ئی دوتته شعره ریتمیک ؤ مؤزون زاکان  ˇ واسر

خؤنده شأنه ، متأسفانه مو خیلی استعداد ندأرم،

ایشلله اوشانی که تونِن، زاکان ˇ ره خؤجیر خؤجیر ˇ

کار چاکونن.

وَرس وَرس زاکئی جؤن

تی دوتته چوشم ˇ قؤربؤن

ورس ده خؤتن وسسه  

زوتر بؤشو مدرسه

پیدا نیه ستاره  

خؤجیر ˇ خور دیاره

اندی نؤکون کوناسه

فیچین لا یو تناسه

دستان ؤ دیم ˇ بؤشور

قل نهار ˇ خوب بؤخؤر

تولوشتان ؤ لس لسؤن

ددار درن پس پسؤن

درس بؤخؤنی پیش شونی

نؤخؤنی دومبال مؤنی

زاکئی می شین زرنگه

تولوشتی همرا جنگه

زبَر هیسم زرنگم

تولوشتی همرا جنگم

آموجم درس ؤ سواد

ئی گب مره نشون یاد

" تولوشتان ؤ لس لسؤن

ددار دَرن پس پسؤن

درس بؤخؤنی پیش شونی

نؤخؤنی دومبال مؤنی"

--------------------------------------------------

ورف بومه وا بشیم بازی بؤکونیم

زاکان ئ همرا ورفی گئشه چاکونیم

ورف گوده ئان ˇ کس کسن ˇ توادیم

غم گوده ئان ˇ دیلان ˇ جی پرادیم

پییز بونه زموستان

               شادی کونیم فراوان

ایشان بؤشون بهاره

               بهار ده ورف نواره

ورف دگیره کاسپی دریا قشنگه

دامان عروسه اون ˇ پیرهن اسپی رنگه

سیاسَرَد داران ˇ بون ˇ موجه

پیلامار مره کش پیرهن وؤجه

پییز بونه زموستان

               شادی کونیم فراوان

ایشان بؤشون بهاره

               بهار ده ورف نواره

----------------------------------------

بعضی واژه ئان ˇ فارسی واگردان:

دیار: هویدا    قل نهار: صبحانه

کوناسه گودن: چُرت زدن

لا: روانداز، پتو  تناسه: تشک

تولوشت:تنبل   لس: شل،تنبل

ددار: دائم         زَبَر: زرنگ

ورفی گئشه: آدم برفی

اسپی: سفید  سیاسَرَد: نوعی پرنده

وؤجه: می بافد (وؤتن: بافتن)

ساختارهای ایجاد شده از تکرار واژه در زبان گیلکی

در این نوشته سعی می شود ساختارهای حاصل از تکرار

واژگان در زبان گیلکی معرفی شوند؛ اگر شما نمونه ای

سراغ دارید که شبیه مثالهای آورده شده نیست، آن را ذکر

کنید تا این مجموعه تکمیل شود.

تکرار مصدر

از اینگونه تکرار که اغلب از مصدر ساده ایجاد می شود

مفهوم «نزدیک بودن روی دادن فعل» برداشت می شود.

مثال : ایسه ده همأن همأنه. (حالا دیگر زمان آمدن

(نزدیک) است.)

شؤن شؤن وَکهه این ˇ حال وگرده. (زمان رفتن (نزدیک)

می شود حالش دگرگون می شود.)

(گونه ای جالب وجود دارد که تکرار ادات پرسش باعث

دریافت مفهوم «نزدیکی زمانی» می شود.

مثال: کئن کئن زنه بهار وَکه. (ترجمه تحت الفظی:

کی کی می زند بهار (نزدیک) بشود))

تکرار صورت امری

آمدن دو صورت امری مشابه به دنبال هم « ادامه دار

بودن فعل یا انجام دو طرفه آن» را می رساند.

مثال: بَگیر بگیر بؤبؤ بؤ. (ترجمه: بگیر بگیر شده بود.)

( گاهی نیز آمدن دو صورت امری فعل متفاوت و مکمل

به دنبال هم، پیوستگی و سلسله مراتب کار را نشان

می دهد مانند : فیچین دچین گوده دَرم. (فیچین: جمع کن

- دچین: بچین) نمونه های دیگر : بکف ویریز - بَهین بفرش)

تکرار نسبت

اگر نسبت تکرار شود، «رابطه دو منسوب» را نشان می دهد.

مثال: ماکان ؤ مازیار برار برار هیسِن. ( ماکان و مازیار با هم

نسبت برادری دارند).

تکرار با میانجی

در این گونه اسم یا صفت بعد از یک میانجی تکرار می شود

و ترکیب کلی نوعی قید بیانگر «حالت و نحوه انجام فعل

جمله» می شود.

مثال: تکاتک بَبین. ( از پهلو ببُر- به صورت عرضی ببُر)

رختوره تراتر دگودی؟ (لباس را در حالتی که

خیس بود پوشیدی؟)

لتان ˇ سر به سر بَنم. ( تخته ها را روی هم گذاشتم)

تکرارصفت با «ی» در پایان

این گونه تکرار «تداوم صفت و تاکید بر آن» را می رساند.

لس لسی همرا کار پیش نشون ( با (ادامه) تنبلی

کار جلو نمی رود)

تکرار با میانجی و «ی» در پایان

ترکیب ساخته شده قیدی است که مفهوم « ادامه دار

بودن و حالت» را می رساند.

مثال: اندی مسته کتاکتی کونه ( آنقدر مست است

که (به صورت ممتد) در حال افتادن است)

تو همیشک غولاغولی کار کونی ( تو همیشه

کارهای ..... می کنی (نمی دانم چطور ترجمه کنم!))

تکرار ناقص اسم با مفهوم جمع (اتباع)

صورت ناقصی از واژه قبل از واژه اصلی می آید

و ترکیب مفهوم جمع می گیرد مانند : وک وچه

( در مازندران "وچ وچه") (به مفهوم بچه ها)  –

لک لاکو ( به مفهوم دخترها)

گاهی واژه اصلی در ابتدا آمده و صورت دوم تغییر یافته

و بی معنی است، مانند "زاک ؤ زوک"

تکرار به همراه جمع بستن  

این نوع نشان دهنده «تاکید و شدت» بروز صفت است.

مثال: جؤرجؤران موجی امره یاداگودی ( بالا بالاها

(خیلی بالا) میگردی ما را فراموش کردی)

کو توک توکان بشؤ بؤ ( نوک نوک (خیلی نوک) کوه رفته بود)

تکرار صفت قبل از موصوف با مفهوم جمع

در این گونه تکرار، دو صفت یکسان قبل از موصوف

آمده و«مفهوم کلی جمع» را می رساند.

مثال: امی دامان ˇ مئن پیلا پیلا دار دره. ( در جنگل

ما درختان بزرگ وجود دارد).

تکرار اصوات

واژه های شبیه اصوات پدیده های مختلف تکرار شده

و «نام آوا» می سازند

مثال: بیلی چور چور کونه. ( اردک چُر چُر (صدای حرکت نوک

اردک در آب برای یافتن غذا) می کند.

چیمکه ویسک ویسک کونه. (جوجه جیک جیک می کند)

پختن یا پزیدن؟

در زبانهای گیلکی و فارسی گاهی به افعال هم ریشه ای

بر می خوریم که صورت مضارع و امر آنها در این دو زبان شبیه

بوده ولی در مصدر و زمان گذشته متفاوتند. مثلا در گیلکی

مصدر های « پیتن – واپیتن – فیپیتن » به ترتیب با صورت

امری « بَپیچ – واپیچ – فیپیچ » گونه های متفاوتی از

« پیچیدن » فارسی است. همانطور که می دانید امر از

مصدر « پیچیدن » در زبان فارسی به صورت « بپیچ »

وجود دارد. شاید با نگاه اول این حدس را بزنید که حرف "چ"

در مصدرهای « پیتن – واپیتن – فیپیتن » حذف شده باشد؛

اگر هم جمله تلویزیونی " گیلکی گویشی از فارسی است "

را باور کرده باشید شاید با اصرار بخواهید حدس خود را برای

ما اثبات کنید، اما با آگاهی از اینکه « پیتن » در گویش غربی

گیلکی به صورت « پیختن » وجود دارد این موضوع منتفی

می شود. ( طی یک فرآیند متداول گویشی در زبانهای

ایرانی "خ" و "ه" به هم تبدیل می شوند  مانند « خالی »

و « هلی » به معنای« آلوچه »... به نظر می رسد

« پیتن » به صورت « پیهتن » باشد که حرف "ه" کمرنگ

ادا می شود.)  واقعیت اینست که مصدر « پیچیدن »،

از صورتِ مضارع ِ مصدری  مانند« پیختن » یا « پیتن »

ساخته شده که به اصطلاح به آن مصدر جعلی می گویند.

مانند اینست که در فارسی به جای « پختن » بگوییم

« پزیدن ». نمونه دیگر مصدر گیلکی « والیشتن » با صورت

امری « والیس » است که در  فارسی به صورت « لیسیدن »

موجود است. جالب اینست که طبق فرهنگ پهلوی ( پهلوی

زبان میانه فارسی امروزی نامیده میشود) نوشته دکتر

بهرام فره وشی « والیشتن » گیلکی به صورت « لیشتن »

در پهلوی وجود دارد اما مصدر گیلکی « پیختن » یا

« پیتن » شبیه صورت فارسی امروزی آن یعنی « پیچیتن »

ثبت شده است. این موضوع را در مصدر پهلوی « میزیتن »

(به معنی ادرار کردن) که در گیلکی به دو صورت

« وامیشتن » و « دیمیشتن » با صورت های امری

« وامیز » و « دیمیز » باز هم مشاهده می کنیم ... البته

موضوع ساخت مصدر جدید که در زبان فارسی رخ داده

امری طبیعی است و از اعتبار این زبان چیزی کم نمی کند

اما جمله از اعتبار افتاده " گیلکی گویشی از فارسی است "

را مضحک می کند.  همچنین وجود برخی از این مصدرها

در پهلوی برایمان روشن می کند که برای بررسی ریشه های

زبان گیلکی  باید به زبانهای کهن رجوع کنیم. 

دو واژه با تفاوتی ظریف

شاید شما هم بارها واژه « یاسه » را در جملاتی مانند

جمله زیر شنیده باشید:

کویان دَبئه جؤن، مره یاسه واگوده بؤ (یا می دیل تره یاسه

واگوده بؤ).

ترجمه: کجا بودی عزیز(م) دلم برایت تنگ شده بود.

مفهوم و معنی دقیقتر «یاسه واگوده بؤ» در جمله بالا این

است : غمگین دوریت بودم و اشتیاق دیدارت را داشتم.

واژه دیگری نیز با شکل و مفهومی مشابه در زبان گیلکی

وجود دارد؛ واژه « تاسیان »( تاسه + ان ) یا «تاسِئن»  به معنی

و مفهوم « غمگین شدن و احساس دلتنگی کردن» است که

در تنگناها، یا دلتنگی ناشی از نوستالوژی و مانند آن روی میدهد.

تکه ای از شعر نوغاندار مام ولی مظفری برای روشن تر شدن

مفهوم "تاسیان" :

... دمورده جا چه تاسئنه، دمورده جا خوبه بورمه، خوبه ناله....

یعنی: ... جای ساکت و خفقان زده چقدر دلتنگ و غمناک

است (حس دلتنگی ایجاد می کند)، در جای ساکت و

خفقان زده خوب است گریه، خوب است ناله...

خؤجیر دیم

تی دومبال تور ˇ دیل موجه خؤجیر دیم

                           ندأره سؤن شؤ ؤ روجه خؤجیر دیم

کمان ئابرو میجیک تی تش بزه تیر

                          دَنئگئن تش می کندوجه خؤجیر دیم

یه میننه رحم ˇ چؤره جی تر ئاکون

                             نَخوشان ناجه یه نوجه خؤجیر دیم

چوته می داده اؤشنؤوی وَرأدی

                           ژیویر می آسومانسوجه خؤجیر دیم

تی سینه مئن دیل ˇ تأدی دره سنگ

                           مگر دیل هَندی دوروجه خؤجیر دیم

هارانی کو به کو دامان به دامان

                         می ساده دیل تی پاموجه خؤجیر دیم

بئن گه سوتته میله جی ئی ساعت

                             امی واسر کفن وئوجه خؤجیر دیم

بیه ده بی وفایی جی وگیر دس

                           می دیل تی ورجه آموجه خؤجیر دیم

بدؤن هنده می ئی سر مردنˇوخت

                           تی نام ˇ جی مَچه دوجه خؤجیر دیم

فارسی واگردان ادامه مطلب ˇ مئن

ادامه نوشته

چور-چؤر-چَوَر

اگر خیلی با کشاورزان و کشاورزی بیگانه نباشید احتمالا عبارات

« چؤؤر ئابؤن» را در شرق گیلان و « چَوَر ئاشؤن» را در غرب

گیلان به مفهوم «بایر شدن و کشت نشدن زمین» شنیده باشید.

در قسمتی از شعر « مام جعفر» زنده یاد شیون فومنی که در آن ترکیبی

از زبانهای گیلکی و فارسی به کار گرفته شده داریم " وختی دیهات

بنجاق ˇ برزیگره، چَوَر چرا واستی بجارش بره؟" یعنی "وقتی که

روستا سرمایه کشاورز است چرا باید زمینش بایر شود (و کشت نشود)" .

در شعر « دؤنی مو کئه ره خؤنم» زنده یاد محمد ولی مظفری

نیز داریم " دؤنی مو کئه ره خؤنم ، دؤنی مو کئه دؤخؤنم؟

اونی گه خو زورˇ جی چؤری گل ˇ نرم ئاکونه" یعنی " می دانی

من برای چه کسی می خوانم، می دانی من چه کسی را صدا

می زنم؟ کسی که با قدرت خود زمین (سفت) بایر را نرم می کند"

( گویا در ترانه ای که زنده یاد پوررضا از این شعر خوانده

این قسمت سانسور شده ! ). جالب اینجاست که در مازندران به نوعی

گیاه «چور» ( در بعضی گویش ها چایر، چور ˇ واش) می گویند

که در صورت کشت نکردن زمین به سرعت سطح زمین را می پوشاند.

تصاویر زیر مربوط به گیاه «چور» است که در « چؤری زمین»

می توان آن را پیدا کرد !