پیشوند در گیلکی تبری

در کتاب «متون طبری» دکتر حبیب برجیان که در آن به متون قدیمی
گویشهای مازندرانی ِزبان گیلکی پرداخته شده است،به پیشوند های
فعلی « د،در،وا،ور،ها،هو» اشاره شده است. در برخی دیگر ازگویشهای
زنده گیلکی معادل پیشوندهای یاد شده در کتاب مذکور به این صورت
وجود دارد: «دَ،دو،دؤ» معادل «د» ، «در» معادل «در»، «وا،وأ»
معادل «وا» ،«و، او» معادل «ور»، «فا-فأ-ها-هَ» معادل «ها» و
«فَ،فی،فو،هو،هَ» معادل «هو» ...
امروزه در گویش تبری شرقی و مرکزی از زبان گیلکی کاربرد
پیشوندها کمی کمرنگ تر شده است و پیشوندهای  "هو"،"وا" و "ور" 
مشاهده نمی شود و به جای آنها افعال پیشوندی دیگر یا فعل ساده بکار
میرود که می توان در طی یک بازیابی مانند گذشته برای مفاهیم مختلف
نزدیک به هم، از آنها بهره گرفت... همچنین در حالت مضارع اخباری
افعال و صورت منفی (ماضی و مضارع) در گویشهای یاد شده اکثرا پیشوند حذف میشود و صورت مضارع یا منفی مانند فعل ساده به کار می رود.
مثال:
مصدر: دکتن (=در چیزی افتادن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دکتمه (افتادم) - منفی: نکتمه (نیافتادم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: کفممه (می افتم)- منفی: نکفممه (نمی افتم)
گاهی  صورت مضارع و منفی پیشوند را در خود حفظ می کند.
مثال:
مصدر: دیین(=در چیزی/جایی بودن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دئیمه (بودم) -منفی دنیبیمه (نبودم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: درمه (هستم،می باشم) - منفی :دنیمه(نیستم-نمی باشم)
---------------------------------------

قیاس کنید با:
گویش دیلمی شرقی:
مصدر: دکتن (=در چیزی افتادن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دکتم (افتادم) - منفی: نکتم (نیافتادم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: دکهم (می افتم)- منفی: دنکئم (نمی افتم)

مصدر: دبؤن(=در چیزی/جایی بودن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دبؤم (بودم) -منفی دنئبؤم (نبودم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: درم (هستم،می باشم) - منفی :دنئم(نیستم-نمی باشم)

گویش گیله مردی غربی:
مصدر: دکفتن (=در چیزی افتادن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دکفتم (افتادم) - منفی: دنکفتم (نیافتادم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: دکفم (می افتم)- منفی: دنکفم (نمی افتم)

مصدر: دوبؤن(=در چیزی/جایی بودن)
ماضی ساده اول شخص مفرد: دوبوم (بودم) -منفی دینَبوم (نبودم)
مضارع اخباری اول شخص مفرد: درم (هستم،می باشم) - منفی :دئنیئم(نیستم-نمی باشم)

مؤرغانه

هوته که دؤنین گیلکی مئنی «مؤرغانه-مرغنه»، فارسی مئن
«تخم (پرنده)» ؤ اینگیلسی مئن egg معنی دهه.گیلکی مئن ئی ترکیبان،
مؤرغانه همرا بکار شو:
غاز مؤرغانه، زرج مؤرغانه، بیلی مؤرغانه و... ؤ ئی مؤضوع تمام
مؤرغان ِ ره صدق کونه ..گاگلف امی هم زوانان ئی خیال همرا که «مؤرغ»
هو «کرک» هیسه خیال کونن که ئی کلمه اشتباهی دئباخی مؤرغان ِره
بکار شو یؤ ئی مسئله' طنز همرا ایته گؤن: «تخم مرغ اردک، تخم مرغ غاز و...»
هوته که دؤنین هسایی فارسی مئن کرک' گؤن «مرغ» ... چون
«کرک مؤرغانه» ویشتر داب هیسه ؤ اکثرا اگر «مؤرغانه» بؤگوته ببون
مردوم ِ ویر، نویرسئه بؤر شو «کرک» ِطرف ئی مؤضوع باعث بؤبه
ئی تصور مردوم ِمئنا شکل بگیره که بیلی مؤرغانه، ملجه مؤرغانه و...
دوروست نیه؛اما واقعیت مئن، گیلکی دلی «مؤرغ» هسایی فارسی مئن،
«پرنده» مفهوم' رسأنه نا «کرک» ِمفهوم' ! پیشتر ِفارسی مئن نی هئی
مفهوم دبؤ که ئی ضرب المثل جی موضوع روشن ئابو :
مرغای آسمون به حالت گریه کنند (= آسمانی مؤرغان تی واسر بورمه بکونن)
هوته که دؤنین کرک وؤشته نتونه تا آسمان مئن دبو پس منظور مؤرغ
جی هو گیلکی مؤرغ ِ مفهوم' فهمسئه شئه..ئی فارسی کلمه ئان جی نی
ئی مسئله' ویشتر درک گودئه شئه: «مرغابی/مرغ دریایی»...
دئباری ایرانی زوانان ِمئن نی "maraqa (اوستایی) -
murq (پهلوی اشکانی)- murv (پهلوی ساسانی)" مؤرغ معنی دهه یؤ
kahrka (اوستایی) - kark/karg (پهلوی) مئن کرک ِره بکار شؤ ...
مؤرغانه' شئه ایته واشکاتن:
مؤرغ+انه ( = ئو چی که مؤرغ نهه - مؤرغی بنئه ئار-مؤرغی بنئه چی) ..
یا ایته: مؤرغان+ه ( = ئو چی که مؤرغان' ربط پیدا کونه)
«تخم» واسر گیلکی مئن غیر مؤرغان ِره «اشپل،تۋم،تیم،توم »
بکار شو مثلا: ماهی اشپل/ماهی تیم