گیل و دیلم

برای جمع بستن به کار گرفته می شوند اما در این زبان

یک صورت جمع بستن دیگر نیز وجود دارد که بدون پسوند است.

بر اساس این قاعده دو بار صفت قبل از موصوف آورده می شود

که در مجموع ، ترکیب وصفی مفهوم جمع به خود می گیرد.

مثال:

امی دامان ئ مئن پیلا پیلا دار دره ( در جنگل ما

درختان بزرگ وجود دارد)

شمی زؤمه خؤجیر خؤجیر تومان هینه ( داماد شما

شلوارهای زیبا میخرد)

واخوآبیم فریدون پوررضا  پیلا گیلکی خؤنده گر ؤ پژوهشگر ،چهارشنبه ،

۱۵۸۵ سیا ما ۰۳ ( ۲۳ فروردين ۱۳۹۱) خو خؤنه مئن ، آسم ئ

ناخوشی جی هشتاد سالگی دِل بمورده.

ئی پیلا غَم ئ ایشؤن ئ خانواده یو امی فرهنگ دوست مردوم ئ

تسلیت گونیم.

آغاز شد. اضطراری بودن این کاوش به دلیل احداث سدی نزدیک این منطقه است

که در صورت آبگیری این منطقه کاملا زیر آب خواهد رفت.

بر اساس تحقیقات صورت گرفته این محل باستانی گورستانی بوده که حدود 3500

سال قدمت دارد.قرار بود تا  15 فروردین 91 حفاری ادامه داشته باشد اما در نهم

فروردین متاسفانه هر چه ما گشتیم کسی را آن دور و حوالی پیدا نکردیم که

سوال هایمان را از او بپرسیم .سوالاتی مانند: با توجه به یکی بودن تقریبی زمانی این

گورستان با تمدن مارلیک آیا ربطی میان آنها وجود دارد؟ شکل خاص و سنگچین شدن

دور قبرها به چه دلیل بوده است ؟

با توجه به تصاویر این لینک و شباهت های موجود ، آیا این نوع دفن کردن

مربوط به آیین مشخصی می باشد؟

آیا میتوان برای سنگهای بزرگی که ظاهرا روی اجساد قرار داشته اند دلیلی تراشید؟

با توجه به تکه سفال هایی که درون این کیسه های پلاستیکی (!) دیده می شوند،

آیا اشیایی نیز با این مردگان دفن شده اند؟

و سوالات دیگر!

نکته جالب توجه وجود مسجد و گورستانی جدید در بالای این گورستان و چسبیده به

آن بود، انگار مردگان بالایی کمی از توجه به پایینی ها حسودیشان شده بود!

در پایان بنده از طرف سایه هایی که در تصاویر دیده می شوند از شما عذرخواهی میکنم!

بهانه نگارش این نوشته ، بازی دو تیم ملوان و داماش شد که از بس

تماشاگران فحاشی کردند ، صدا و سیما مجبور شد صدای  تماشاگران

را قطع کند. مثل اینکه اختلاف رشت و انزلی ریشه دار است و اتفاقی!

یعنی کودکی که در رشت به این جهان چشم می گشاید ، به صورت

خونی با انزلی چی ها دشمنی دارد ؛ نوزاد تازه به دنیا آمده در انزلی

هم به صورت فطری کینه رشتی ها را در دل دارد ! البته از این اتفاق ها

زیاد است... دشمنی آملی ها و بابلی هم اتفاقیست، خرم آباد و بروجرد

هم به صورت کاملا اتفاقی با هم کدورت دارند ، کرمانشاه و سنندج

هم اگر چشم دیدن هم را ندارند به دلیل چرخش روزگار است و اتفاقی!

عجب ! این قومهای ایران چقدر میان خودشان اختلافات اتفاقی دارند...

بدبینی چیز خوبی نیست ولی اتفاقات پیوسته فراوان انسان را به شک

می اندازد. راستی به نظر شما این اختلافات اتفاقی است؟ چند مثال

دیگر را بررسی می کنیم : هنگامی که با اساتید دانشگاهی زبان به

صحبت می نشینیم و یا مقالات مستقل را می خوانیم همگی بر استقلال

زبانی گونه هایی مانند : گیلکی ، تالشی ، کردی و... حکایت دارند ،

حال به نظر شما اصرار بر گویش بودن اینها در کتبی که در سیستم

آموزشی تدریس می شوند و همچنین تکرار مداوم این ادعا در صدا

و سیما اتفاقی است؟ وجود کاراکترهایی مانند عمو پورنگ و

امیر محمد (شاگرد پورنگ) و تمسخر مردم گیلان و مازندران

در برنامه های کودکان اتفاقی است؟ به نظر شما شخصیت

مسخره " میری " به صورت اتفاقی در فیلمهای سینمایی قبل از

انقلاب لهجه گیلکی داشت؟ تولید سریال "پایتخت" و پشتیبانی قاطع

رئیس رسانه ملی از این سریال اتفاقی بوده است ؟ تاکید بر پسوند

دیلمی در مجموعه "قهوه تلخ" برای شخصیت های فرومایه این

مجموعه تقریبا خصوصی اتفاقیست؟ مهندس فارس زبان و بی سوادان

لر یا گیلک زبان در انیمیشنهای اصلاح مصرف آب همگی به صورت

اتفاقی گرد هم آمده اند؟ اگر به اشتباه افتاده اید باید خدمتتان عرض

کنم که : بله، اینها همه اتفاقیست ! همانطور که حرکت های خودجوش

اتفاقی است ، همانطور که در نیمه اول اسفند 1390 شیرینی فروشی،

جنگلبانی ، رانندگی و... به صورت کاملا اتفاقی به انتخابات ربط پیدا

می کرد و قبل از عید نوروز 1391 تمام گزارشهای اتفاقی خبرنگاران

از مردم حاکی از شلوغی و ازدحام در حال ترکیدن بازارها و بالاتر

رفتن قدرت خرید مردم در اثر ارزانی بی سابقه اتفاقی بود ، تمام

مسائل یاد شده اتفاقی بوده اند ؛ لطفا ذهنتان را مشوش نفرمایید!

وارش، کولاک : باران معمولی

راک : باران تندی که سریع قطع شود (معادل رگبار در فارسی)

شی : باران ریز و ادامه دار- شبنم

رَدش : بارانی که به صورت مورب می بارد

چورش : بارانی که از مه می بارد

لا : باران بسیار شدید و ادامه دار (کنایه از سیل)

تگر : تگرگ

ورف : برف معمولی

ورف شتل ، شتل : برف همراه با باران ( در طالقان "شلاب" گویند )

ورف خؤره : برف ریز شبیه به پودر رختشویی که برف معمولی را ذوب می کند.

دَلوس،دؤلوس : برف آبداری که روی زمین نمی نشیند.

بی شک زبانی که امروزه در منطقه اشکورات از آن استفاده می شود،

یکی از اصیل ترین زبان هایی است که در ایران کاربرد دارد.

زبان شناسان این زبان را در گروه زبان های شمال غربی ایران

دسته بندی می کنند. مردم اشکور این زبان را "گیلکی" می نامند اما به نام

"دیلمی" نیز شهرت دارد و این نام گذاری به این دلیل است که مردم

اشکور و کلاً ساکنین کوهستان های شرق گیلان و غرب مازندران و

همچنین شمال قزوین و مناطقی از البرز، از اعقاب قومی هستند

که در تاریخ به دیلمیان مشهور بوده اند. پیش از پرداختن به زبان

سایر مناطق گیلان و مازندران ،لازم است رفتار "منشور" را بررسی کنیم.

هنگامی که نور خورشید از منشور عبور می کند به رنگهای

بنفش، نیلی، آبی ، سبز ، زرد ، نارنجی و قرمز

(طول موج بین 400 تا 700 نانومتر) تبدیل می شود.

فارغ از بحث فیزیکی ، پیوستگی این رنگها بسیار جالب توجه است،

یعنی قرمز خیلی شبیه نارنجی است ، نارنجی هم بسیار شبیه

زرد است. بعد سبز است که تقریبا بین دو رنگ آبی و زرد است.

نیلی شبیه آبی بوده و در آخر بنفش به نیلی شباهت دارد. جالبتر

اینجاست که دو سر این بازه یعنی بنفش و قرمز هم شبیه هم هستند؛

اما مهم اینست که همه در "طیف نور مرئی" قرار دارند؛

نوری که با همه این رنگها معنا پیدا می کند.

در استان گیلان از جایی که تکلم به زبان گیلکی آغاز می شود

تا استان گلستان آخرین نقطه ای که در آن مازندرانی (گِلکی)

صحبت می شود، همچنین در شمال قزوین و بخشهایی از

استان های البرز، تهران و سمنان چنین طیفی را شاهد هستیم.

قطعا با چند خط نوشته نمی توان حق مطلب را ادا کرد، ولی سعی

می کنیم با مثال بخشی از موضوع را روشن کنیم:

دار ئ مانمه دنکفه دس می کمرئ / توفان نتانه بجیر هوردن می سرئ

من کفتن ئ شین نیَم تره خسته نکون/می ریشه مَره کولا کونم تی تبره

    ( این ئ شاعر ندؤنم کی هیسه)     

مار ئ زوان ئ جهانی روج موبارک ببون

                               هموطن

هموطن یعنی همه باد هوا /جز تو ِمرکز نشین بی وفا

هموطن یعنی تویی بی نقص و عیب/سهم ما هم سر فروبردن به جیب

هموطن یعنی وطن از آن توست / لطف بر ما کرده ای روز نخست

راه دادی جمع بی جا و مکان / تا بود ما را وطن اندر جهان

تا بود خنده تو را زین جرگه سهم / گیل بی غیرت شده ، لر شد نفهم

ترک را تو خر همی پنداشتی / این نباشد راه و رسم آشتی

کرد را گفتی که بی فرهنگ هست/ خود ولیکن فوق این اقوام پست

بازکن صندوقچه مادربزرگ / رو بکن بنچاق ایران برزگ

گو بدین اقوام بی مقدار و پست / کین همه خاک وطن مال منست

مارلیک و زیویه ، ماکو ، هؤتؤ / آن تو باشد و از اجداد تو

گو بدین ها ای همه اقوام من / ای سر افکنده کنان نام من

گیلکی ، کردی ، بلوچی گویشند / قوم ها از بهر چه در پویشند

سهم گویش از زبان تنها لعاب/ فارسی رایند کوچک انشعاب

هموطن گر تو خودت قاضی شوی/زین همه ظلم و ستم راضی شوی؟

باشدت گر اندکی حب وطن / گر که خواهی ماند از ایران سخن

کن تو تجدید نظر در کار خود / هموطن اصلاح کن رفتار خود

 ببون. متاسفانه ایمسال مو هَما مَننم، ایشللئ اوشانی کئ هیسَن

 امی تادی، ئی جشن باشکوه برگزار بؤکونن.

زبانهای گیلکی و کردی در نوشته زیر بررسی شده

است علاوه بر  شباهت های ذکرشده، شباهت

در تلفظ واژه ها را نیز می توان به این نوشته اضافه کرد؛

مثلا در هر دو زبان، واژه منها (در فارسی) به صورت

"مینها" و کلمه گُل (در فارسی) به صورت "گول" تلفظ

می شود. این نوشته را از اینجا دانلود کنید . همچنین

شباهت میان زازاکی و گیلکی نیز در اینجا بررسی شده

است.

دَرِم»(اول شخص مفرد)

ئی زمان دَقیقا فارسی مئن دَننێ؛ اگر

 خَسێ بیم واژه به واژه فارسی ̌ واگردانیم

 ئیتۆ بونێ : «رفته دارم» (نوا "شۆ دَرِم

 (دارم میروم) "  ̌ هَمرا ایشتباه گیتن).

 ئی زمان، فارسی زمانان ̌مئن، ماضی

نقلی یو ماضی بعید ̌ نزدیک هیسێ؛

 ولی خۆجیر ̌ گیلکی مئن ، ئی دوتێ

زمان ̌ رێ سیفا قاعدێ نئه. ماضی نقلی

 «شۆن»̌ جی، گیلکی مئن بونێ "

 بۆشۆم(رفته ام)" که تکیه دومین «ۆ»

 سر نئه؛ اگر تکیه «ب» سَر نابێ،

 وَکته نابۆ ماضی ساده. ماضی بعید

 نی گیلکی مئن ئیتِکی هیسێ

" بۆشۆ بۆم(رفته بودم)" یعنی ئی

 زمان یته سیفا زمان هیسێ کێ فارسی

 ئون ̌ رێ فرق قائل نیێ ... مو فیکر کونم،

 خۆجیرترین نۆمی کێ شانێ ئی زمان ̌

سَر نئن،«دێبار ئیسێ دل (گذشته در حال)»

 بۆبون؛ یعنی یته کار دێبار ̌ مئن انجام

بگیته یو خنیم ئیسێ ئون ̌ جی گب بَزنیم..

 دوتێ مثال:

سوماموس بَشێ؟ یه گرش بۆشۆ دَرِم.

  واگردان: به کوه سماموس رفته ای؟

 یک بار رفته ام (در قدیم و الان دارم به آن

 استناد میکنم)

ئی کاران ̌ کێ تو گودێ دَری، مو بۆگودێ دَرم.

-----------------------------------------------

مصدر:شۆن    صرف وَکته فعل: «شۆ نابۆم»

ئی زمان نی دقیقا فارسی مئن دَننێ؛

 گیل و دیلم وختی ئی زمان ̌ جی ایستفادێ

 کونن کێ یتێ فعل، ئویتێ فعل ̌ شرط

 بَبون. مثلا: " مو اگر دۆنِسی تو نیانی ،

 شۆ نابۆم" به فارسی "اگر من می دانستم

 تو نمی آیی می رفتم". فارسی واگردانئن ̌

مئن ئی فعل ، ماضی استمراری بونێ ولی

 گیلکی مئن ماضی استمراری ،ئیتێکی

 هیسێ: " شۆم (می رفتم) " .هوتۆ کێ

 ایشارێ بۆبۆ ئی نوع صرف گودن ̌ مئن

 شرط دۆخۆتێ نئه... فارسی مئن فقط

 ماضی التزامی شرط دَرێ که اون ̌  معادل

 گیلکی مئن این بونێ "بۆشۆ بوم".

اگر ویشتر واموجیم شاید هندێ افعال ̌

صرف ̌ بیاجیم کێ گیلکی مئن زمان ̌ اندا ،

 دقیقتر نۆشۆن بَده.

در این نوشته ابتدا به مقایسه ترجمه تحت الفظی

 و معنوی چند مصدر گیلکی می پردازیم و سپس

 چند مصدر پیشوندی دیگر را با هم مقایسه میکنیم.

 به طور کلی افعال پیشوندی گیلکی را می توان به

 دو دسته کلی تقسیم کرد:

دسته اول : قرار گرفتن پیشوند در ابتدای فعل اصلی،

 معنای فعل را عوض می کند.    

مانند: زَئَن: زدن      دَزئَن: بستن ( در و پنجره و ..)

دسته دوم : قرار گرفتن پیشوند در ابتدای فعل اصلی،

 معنای فعل را کاملا عوض نمی کند و به صورت کاملا

 ظریف و زیرکانه شرایط و حالت خاصی را به فعل

 اصلی می دهد.

مانند:    توکێسن : چکه کردن    فتوکێسن: چکه کردن

و خشک شدن مقداری از آب ظروف یا لباسهای شسته شده

-----------------------------------------------------

دو صورت ترجمه تحت الفظی (مستقیم) و معنایی

 گیلکی به فارسی :

واشۆن :   تحت الفظی «وارفتن»    

معنوی «شباهت را به ارث بردن»

(کَسن هَمرا) دَرشۆن:  تحت الفظی « (باهم) دررفتن»   

معنوی « باهم کنار آمدن »

سَرشۆن:  تحت الفظی «سر رفتن»       

معنوی «تمام شدن زمان»

(سَر) دَرشۆن: تحت الفظی «(سر) دررفتن»   

معنوی « متوجه شدن، توانایی درک کردن را داشتن»

واکێشێن: تحت الفظی « واکشیدن»  

معنوی «جوجه در آوردن»

-----------------------------------------------------

بررسی عوض شدن معنا یا اختصاص شرایطی در

افعال پیشوندی گیلکی:

وگرسن: برگشتن از جایی

دگرسن: پیچیدن با زاویه تند و عوض کردن جهت حرکت

فگرسن: برگشتن و واژگون شدن (مثلا دیگ حاوی خورشت)

جئن(اێجێن) : خرد کردن

دَرجئن: خرد کردن با زور

وارجئن: تنظیم و تقسیم کردن آبیاری "کیل" ها در باغ ها

واجئن: جدا کردن سره و ناسره (انتخاب کردن)، پاک کردن

 برنج و حبوبات

دوجئن: انتخاب کردن

موتن: گشتن ، قدم زدن

واموتن: جستجو کردن ، به دنبال چیزی گشتن

دَموتن: لگد کردن ، پامال کردن

گیتن: گرفتن

هَگیتن: گرفتن ، خریدن

دَگیتن: شروع شدن و باریدن باران و برف

وه گیتن: منع کردن و گرفتن از چیزی (مثلا گرفتن از

 شیر) ، از کنترل خارج شدن (فرمان می جی  وه گیت)

فیگیتن: کتک زدن

ویشیل : بی مزه      سَس : بی نمک 

 ایژبیل : شور    تَل، زَرخ : تلخ     تورش : ترش 

 شیرین: شیرین (شأنئ ئیجور سیفاواگودن :

 شیر+ ئن (مانند شیر) –  "چلکِن"ئ مؤسؤن

 چاگوتئ بؤبئ)     

دَج ، شِتال، اَپج : گس (اَپچ ، تلخ هم بونئ)

ئا- وه(a-w6): ابراز نارضایتی. (ئا- وه ، ئین هَندێ بومه)

فێی- هه(fey-h6): ابراز رضایت و راحتی. (فێی- هه ،

خونک ئابۆم)

ئووئه(uwa): زمانی که انتظار کم بوده ولی نتیجه زیاد

 باشد.(ئووئه، چَندی ئادم بومه)

ئیخاکێ (aykhake): بیان تعجب

ئاۆو(aow) : زمانی که انتظار زیاد بوده ولی نتیجه

 کم باشد. (ئاۆو، هین بۆ)

ئێهێێ(ehee): ابراز رضایت بعد از مدتی تلاش.

 ( ئێهێ، تومان ئابۆ یه)

ئێێێ(eee): ابراز اعتراض. (ئێێێ، الۆن هَنن)

چه بَرچه(ch6 b6r ch6): ابراز به ستوه آمدن(مێتازی

در هَمان)

ئێهێ(ehe): ترغیب کردن به انجام کاری.( ئێهێ دێ،

 بۆشو)

ئه- ۆۆ(6oo): لفظ فراموش کردن.( ئه- ۆۆ، پۆلا بۆسوت)

--------------------------------------------------------

شێرتێ (sherte) : صدای پاشیدن چیزی نیمه جامد

زێرت(zert): صدای پاره شدن پارچه

فێررر(ferrr): صدای پرواز پرنده تیز پرواز (زرج ، وشم)

نجێغ(n6jeq): صدای تیز و گوش آزار

ژگێلێ(zhgele): صدای فریاد بلند از درد و..

اوشمارێ(ushmare): صدای شیون و فغان از مصیبت و مرگ

زنتور(z6ntur): داد از روی عصبانیت

فرق دَرجئن و جئن(اێجئن): هر دو فعل "جئن(اێجێن)" و "دَرجئن"

 به معنی خرد کردن به کار میروند با این تفاوت که "جئن" برای

 خرد و ریز کردن ملایم و بدون احتیاج به زور کار برد داشته

 ولی در مورد "دَرجئن" زور شرط اساسی است مثلا:

پامادۆرˇ بَجین. (گوجه فرنگی را خرد کن) چون گوجه نرم است

 و راحت خرد میشود از "جئن(اێجئن)" استفاده می شود.

ماهی ˇ دَرجێم.(ماهی را خرد کردم) چون قطعه قطعه کردنش

 احتیاج به زور دارد "دَرجئن" استفاده میشود.

فرق" فێچکێسن" و "فێشکێسن": این دو فعل فقط در یک حرف

 با هم متفاوتند و ممکن است با هم اشتباه شوند. " فێچکێسن" در

 غرب گیلان به صورت "واچوکستن" به کار میرود و معنی بالا

 رفتن از چیزی مانند دیوار یا درخت را می رساند(climb )؛

 اما "فێشکێسن" که در غرب گیلان معادل "اوشکۆفتن" است، به

 معنی گیر کردن چیزی در گلو به کار می رود. برای مثال:

ئاو مَرێ فێشکێس. (آب در گلویم گیر کرد)

ئَندی مَرێ خندێ بیارد،پؤلا مرێ فێشکانێ.( آنقدر مرا به خنده انداخت

 که برنج در گلویم گیر کرد) "فێشکانێن" صورت متعدی "فێشکێسن" است.

"رۋجام" و "رۋجێ": "رۋجام" به معنی خوراک دام (در زمستان)

 است. و "رۋجێ" به مخلوط آرد جو و آب می گویند که به عنوان

 غذای سگ از آن استفاده میشود. به نظر می رسد "رۋجام" از

 «رۋج+ام» و "رۋجێ" از «رۋج+ێ »ساخته شده باشد که به

 معنی "غذای روزانه" ( معادل فارسی «روزی») بکار میرود.

دێباخی واژاکانی که "فرهنگ گیل و دیلم" مئن دَنێ یا

اگر دَرێ، به او معنی که مو دؤنسَم نومه.

شێێل: نهر، رود کوچک

سوتێ: دوده

سێرێ: خانه

سییانێ: سایه

زالک: بچه کوچک،میوه کال(درصفحه های

727 و263 به معنی هسته میوه نارس آمده)

زنتور: فریاد از روی عصبانیت

جێرێ: جیغ

زنگ: شفاف (صفحه 6 به معنی آب صاف آمده)

زور: مدفوع حیوانات،زور

زَبَر: زرنگ، زیرک

زَقور: زرنگ،زیرک

گل: موش (در سیاهکلرود استفاده میشود)

لَم: عمیق

ریج : کم عمق

ریشتێ: نخ (در پهلوی ریشتک)

جیجار: مارمولک (چوچار آمده، در رحیم آباد

جیجار میگویند)

تیماشۆن-کیل: ردیف کاشتن (در صفحه 565

کرت بندی آمده)

تلێن: چاق و بی مصرف

تۆپوس: چاق،درشت (در صفحه 16 آدم خیکی آمده)

تادی: به جای ، به نیابت

تسک: تنگ (به صورت تسکه دیل آمده، به

لباس هم گفته میشود)

تکل: جبران کردن، همکاری(مثبت به کار میرود)

تروچێ: نوزاد

تیرَک: نام پرنده شکاری(فکر میکنم در فارسی

دلیجه)

دَرجێن، وارجێن: شرحه شرحه کردن، توقه کردن (ماهی)

تومان: دامن (صفحه 660 آمده)

دوراکێش: دورخیز

پالفێ: آخور

پندام: برکه (در اشکور به کار می برند)

رۆگێ: مسیر، محل و مسیر دید (برای شکار)

رَچ: دفعه

رختۋرێ: لباس

پیش پیشێ: خرده برنج (همان اۆشکۆر است-صفحه

اشاره شده323)

تورێ: خوشه (برنج و گندم)

دیماجۆر: تاق باز

دێبار: قدیم ( در چابکسر شنیده ام)

دیم پیش: دمر

دێدار: دائماً، همیشگی

دَشت: پهن

دۆمێنێ: نیمدانه برنج

وێزر دێزر: پاره پوره

دنقوز، دنگور: خوک

 که در زمینه زبان و فرهنگ مردم گیل و دیلم چاپ شده است.

 استاد محمود پاینده لنگرودی بیش دو دهه از عمر پربرکتش را

 در این راه صرف نمود و با عشقی که به فرهنگ سرزمینش

 داشت کتاب مرجع بسیار گرانبهایی را در اختیار ما قرار داد.

  آخرین چاپ این کتاب در سال ۱۳۷۵ صورت گرفته و به همین

 خاطر بسیار کمیاب است و از این جهت جای تاسف فراوان دارد.

 با تمام محسنات این کتاب می تواند بسیار کامل از این که هست

 باشد ... با بررسی گذرا می توان دریافت که زبان و فرهنگ

 گیلکی هنوز نیاز به بررسی و پژوهش فراوان دارد..  با

 چند روز جستجو در این کتاب چندین واژه به ذهنم رسید که در

 این کتاب نیامده یا به معنی مشخصی من میدانستم نیامده و

 تصمیم گرفتم این واژه ها را در دو بخش منتشر کنم:

چیتیم : بوته (فقط "بونێ" نوشته شده)

کۋربی: جغد (کورقوقو آمده)

فوکورێ:جوجه تیغی (چابکسر)

کاش: رنگ نارنجی

کوت: سنگدان – معده (در صفحه 372 به معنی سنگدان آمده)

کونوشێ: اصرار- تلاش

کۆبود: آبی پررنگ

یاسێف: دلتنگ

دهن وێلا- هَلاکێش: خمیازه (به صورت هکێش آمده )

خاراندن: کلاشتن (در صفحه 320 به صورت هکلاشتن به معنی خراشیدن آمده)

وزنگێ: گیجگاه (ویرگێ)

واش وﯚزێ: ملخ

وَگنێش: زشت(از نظر ظاهری)

وازیک: شن-ماسه

نیاس: سنگ و صخره فرو رفته در کوه

آرایه های ادبی را در چند نمونه اشعار گیلکی بررسی میکنیم؛

 اشعار زیر از شیون فومنی، مام ولی مظفری و کل شریف

انتخاب شده است.

کاسئ لیسئ خؤنئ زینت قالیئ جای حصیر

تا نبوستئ کلمجین، دؤندان طلایی بئ ؟ نیبئ

اسلوب معادله: زینت خانه کاسه لیس به جای حصیر قالی

 است(همان طوری که) تا دندان کرمو نشده طلایی میشود؟ نمی شود.

--------------------------------------------

کؤ چشمئ همرا تنئ دئن ترئ فلاکتبار

مگر که دشمنئ جه دوست تی شین شکم بدَری

استفهام انکاری در مصراع اول:(ای وطن) با کدام چشم میتوان

 ترا فلاکتبار دید؟  ایهام در مصراع دوم :

شکم بدَرئ1- غذای دشمن را خورده باشد 2-از دشمن حامله باشد

--------------------------------------------------

تو کئ دؤنی ئو جؤرجؤران خوردَدرن

پول ؤ پؤلا جی کین و دیم شورددَرن

جناس ناقص در مصراع دوم: پول ؤ پؤلا    لف ونشر

مرتب : پول به کین و پؤلا به دیم مربوط میشود.

---------------------------------------------

جه کروج گرمئ بجئ نالئ اَیئ

کَرئ خواب دئن دَرئ جاکو اَمی شین

تشخیص : برنج در کندوج ناله میکند

--------------------------------------------

اَیئ اَرسو می چؤشمئ جی خودی وارش

تشبیه: اَرسو(اشک) به وارش(باران) تشبیه شده است.

ادات تشبیه "خود".

--------------------------------------------

می سکئ عارئ بَبم نامردمانئ زرخرید

پور گدا کیسه جه غیر از روسیاهی بئ؟نیبئ.

تلمیح به ضرب المثل گدا کیسه ،روسیاهی جی پورابونئ.

----------------------------------------------------

می رخت دئیسِسه غورس ئابئ

وَسِرسسه می دیله خون دَلوس ئابئ

واج آرایی : با حرف "سین"

-------------------------------------------------

بنیش می ور تره تا من بنالم

کئ ئادم بئ گبئ حیوان بئ لافند

تلمیح: به ضرب المثل آدم به حرف است و حیوان به طناب.

-------------------------------------------------

وارش وارئ هچین ریگه بیابان

شه گیفتن آسمان شؤن تا ستاران

تشبیه:وارش به ریگ تشبیه شده . ادات "هچین".

مبالغه: (آنقدر باران میبارد که گویا )قطرات به هم وصلند و میتوان

 با گرفتنشان به آسمان رفت.

-----------------------------------------------

کلاچ آبادئ بولبول کولکافیس بئ

کلئ نام کورئ خانئ گول به گیس بئ

اسلوب معادله: بلبل کلاغ آباد کلکافیس میشود(همان طورکه)

 اسم کچل در خانه کور گل به گیس میشود.

تلمیح : اشاره به این باور که از چند بچه بلبل فقط یکی بلبل

 میشود و بقیه کلکافیس!!

-----------------------------------------------------

دَس وَلیشتئ سفرئ سر نیشتن هچین بدنامیئ

سر زغال چا مئن گودن بی روسیاهی بئ؟نیبئ.

اسلوب معادله

-----------------------------------------------------

مگر شیرنئ خابم جنگلان بئ؟

ئاغوز بازی بجارئ اشکلان به؟

استفهام انکاری: خواب شیرین در جنگل امکان دارد؟

در بجاری که اشکل دارد میشود گردو بازی کرد؟ (البته

 که نمی شود)

------------------------------------------------------

ورفئ زؤمؤسسان بَرسی سرداگوت

می دیمئ گرما دیمئ جور زرداگوت

تشبیه: صورت من را مثل صورت گرما زرد کرد.

 ادات تشبیه "جور". وجه زرد بودن.

---------------------------------------------

هَندئ سیادیل ؤ سوید دیم بومه

دسمالئ ورفئ دارانئ سر واگوت

استعاره: سیادیل و سفید دیم استعاره از زمستان.

-----------------------------------------------

آسمؤن،اخماچئ کوه ؤ دشت دم توشازه...

تشخیص.

---------------------------------------------

دامؤنئ کَش پاره ارسو پورابؤ

استعاره: ارسو(اشک) استعاره از باران.

---------------------------------------------

بَمورده مارئ شیون یاد نوا دَئن.

ایهام : به مادر مرده نباید" 1- اشعار شیون (شاعر)

2- گریه و زاری " یاد داد.

-----------------------------------------------------

هلاچینئ دَگئنتیم دارئ خالئ

کئ زاکان تئو بخورن خالئ خالئ.

جناس تام: خال در مصراع اول به معنای شاخه و در

 مصراع دوم یعنی نوبت.

----------------------------------------------------

بؤگؤتم جؤؤر تؤکؤن دئن اَردئ تاچه

یا شکر فؤت درن،نؤنه کماچه

کؤلوش کولبارئ بون گالش بؤگوت نه

بساوسسئ نمک زخمئ دپاچه

کنایه: اَرده تاچه ، شکر ،بساوسسئ نمک کنایه از برف

-----------------------------------------------

.....دؤنئ بؤشؤنئ، دؤنئ چشمئ بَزنئ، چشمئ جا تیش

وَرسئ، تیشئ توک زؤپپه بَبون...

مراعات نظیر

----------------------------------------------

اینن عروس بؤ دَکته می خؤنئ

چی ئاتَشی بؤ دیگادَم می جؤنئ

تشبیه :عروس به آتش تشبیه شده.

-----------------------------------------------

همیشک کم بؤگو تا پور هَدی فیض

کئ کم بارخالانئ میوه شیرینئ

اسلوب معادله : همیشه کم صحبت کن تا زیاد فیض برسانی

 (همان طورکه) میوه شاخه های کم میوه، شیرین تر است.

----------------------------------------------------------

رفیق می داز لافندئ رفیق ئی کو یو ئی کندئ رفیق ای دار

و ئی خالئ ..

مراعات النظیر.

---------------------------------------------------------------

یئ دؤنئ پیلا بلندئ غم اَیئ شؤپَرئ جور

می نیناکی دلئ شون خؤنئ کونئ.

تشبیه: غم به خفاش. ادات "جور"

تشخیص :غم در مردمک لانه کرده است.

---------------------------------------------------

زؤمؤسسؤن وَختی ویریت بهارئ باد اییرئ وَختی

دَپیت....جای سبز کرکئ لنگئ در بومه.

استعاره: زؤمؤسسؤن استعاره از حکومت شاه.

کنایه :کرکئ لنگه کنایه از حکومت فعلی.

-----------------------------------------------

رئ میرزا قشمشم سیاست ایشپَتکایه

صدتئ تی جوری جوجئ ئونی دان چینیکایه

تو چئ دَنی چپ چیسئ ؤ راس کویدنئ رایه

بئس ئیپچئ خؤب ئامختئ بَبئ ئن تی صلایه

تشبیه:سیاست به ایشپتکا(پیچاشئال) تشبیه شده است.

ایهام: چپ و راس 1- جهات 2- تفکرات سیاسی

-------------------------------------------------

بدَر الماسئ مانستن دتاوئ جنگلئ تاریکی جا تی کولئ داز.

تشبیه: داس به الماس تشبیه شده و ادات تشبیه مانستن است.

-------------------------------------------------

سکئ دولت سرا دستک سؤدایی

موشئ خؤلفه اوتاقئ شیر سهمی

تلمیح به ضرب المثل.